علم اصول و شیوه صحیح اجتهاد را امام باقر(ع)پایه گذاری کرد

علم اصول و شیوه صحیح اجتهاد را امام باقر(ع)پایه گذاری کرد

علم اصول و شیوه صحیح اجتهاد را امام باقر(ع)پایه گذاری کرد
شمس الله مریجی
در عصر امام باقر(ع) بسیاری از شیعیان بـه مـراتب عالی تشیع دست نیافته بودند و دسته‌ای از آنان که علاقه زیادی به فـراگیری و بـهره‌مندی‌ از‌ دانش امام نشان می‌دادند، از‌ احادیث‌ اهـل سنت استفاده می‌کردند. هـمین مـوضوع می‌توانست تا اندازه‌ای اندیشه شـیعه را خـدشه‌دار کند؛ چه بسا امکان اختلاط آموزه‌های دیگری با آن قسمت از‌ معارفی‌ که آنان از امـام‌ مـی‌آموختند‌ وجود داشت. امام باقر( بـرای تـحکیم پایـه‌های اندیشه شیعه بـسیار کـوشید و امامت شیعه را به خـوبی بـرای همگان معرفی کرد. او می‌فرمود: فرزندان رسول خدا( درهای دانش خداوندی و راه رسیدن‌ به‌ خوشنودی او هـستند. آنـان دعوت کنندگان مردم به سوی بـهشت و راهـنمایان به سـوی آنـند.54 آن حـضرت با توجه به جـایگاه رفیع علمی و اخلاقی خود توانسته خلأ اندیشه‌ای شیعیان را‌ با‌ آموزه‌های نبوی‌ و ارزش‌های الهی پر کند و بـنیان‌های تـفکر شیعی را مستحکم کند. چه این کـه بـا روی کـار آمـدن‌ اصـحاب سقیفه، قرآن کـریم کـه منشور هدایت مسلمین بود نیز مهجور‌ گردید‌، زیرا‌ به شهادت قرآن «لا یَمَسَّهُ الا المطهرون» و ائمه معصوم کـه تـنها مـفسران واقعی قرآن بودند نیز در ‌‌عزلت‌ قرار داده شـدند و تـفکر شـیعی کـه بـنیانش قـرآن و آموزه‌های وحیانی است، تنها در‌ پرتو‌ تفسیر‌ مطهرون می‌توانست نضج بگیرد و امام باقر(ع) در عصر خود فرصت مناسبی جهت پر کردن این‌ خلأ فکری شیعه داشته و با بهره‌گیری از این فـرصت با اقدامات مهمی که‌ در ادامه می‌خوانیم توانست‌ بنیادهای‌ فکری شیعه را تحکیم بخشد.
پایه‌گذاری علم اصول و شیوه صحیح اجتهاد
اگر چه برخی از قواعد اجتهاد را امیرالمؤمنین علی( بیان کرده است، اما دوران امـامت امـام باقر( را باید نقطه‌ عطفی برای استفاده دانشمندان اسلامی از محضر معادن علم الهی و چشمه‌های جوشان دانش و بینش وحیانی دانست. در این دوره بود که امام باقر( تلاش‌های گسترده‌ای در تبیین شیوه‌های صحیح اسـتنباط احـکام‌ شرعی‌ از منابع دینی نموده و بیش از پیش به اعتلا و توان‌مندی فقه شیعه پرداخت. امام باقر( خود، اجتهاد را بین دانشمندان اسلامی نهادینه کرد و با تـدوین قـواعد علم اصول و آموزش آن‌ بـه‌ شـاگردان مکتب خویش، گام مهم و اساسی در عرصه پشبرد اهداف بلند اجتهاد برداشت. به گونه‌ای که امروز شیعه می‌تواند با سربلندی اذعان دارد که میراث‌دار دانش نـبی مـکرم اسلام‌(س) و جانشینان‌ بر حـق او در بـهره‌گیری از منابع دینی در قالب اجتهاد و استنباط حکم شرعی می‌باشد. مرحوم سیدحسن صدر در این باره می‌نویسد: به واقع، اولین کسی که دروازه علم‌ اصول‌ و اجتهاد‌ در احکام را گشود و به‌ تبیین‌ و ترفیع‌ قواعد آن پرداخت، امـام ابـوجعفر بن محمدبن علی الباقر( و پس از او فرزند برومندش ابوعبدالله الصادق(ع) است. این دو بزرگوار با‌ آموزش‌ قواعد‌ آن به بسیاری از شاگردان خود و آنان نیز‌ با‌ جمع‌آوری و نگاشتن آن مسائل و قواعد، گام بزرگی در فقه و اصول شـیعه بـرداشته‌اند که از آن جـمله می‌توان کتاب «اصول‌ آل‌ الرسول‌»، «الفصول المهمه فی اصول الائمه» و «اصول الاصلیه» را نام برد‌ که همگی آن‌ها بـنابر استناد روایت کنندگان راست‌گو به اهل البیت(ع) نسبت داده شده است. عـلامه سـید‌ مـحسن‌ امین‌ در اعیان الشیعه می‌فرماید: مسلماً بیشترین قواعد اصولی که از امام‌ معصوم‌(ع) روایت شده از امام باقر(ع) تا امـام ‌ ‌حـسن عسگری(ع) می‌باشد. امام باقر(ع) به عنوان مبتکر‌ و تدوین‌ کننده‌ علم اصول در جایگاه بـرترین مـرجع دیـنی شیعه در روزگار خویش به‌ آموزش‌ اصحاب‌ و شاگردان خود در راستای اجتهاد، با بهره‌گیری از شیوه‌های صحیح اقـدام نمود که در‌ کتاب‌های‌ اصولی‌، نمونه‌های فراوانی از آن به چشم می‌خورد.


نشر فرهنگ اصیل اسـلامی
نخبگان ایدئولوژیکی در مسیر تغییرات، گاهی ایدئولوژی و ارزش‌های جدیدی را ایجاد‌ می‌کنند‌ و گاهی‌ نیز مروّج و اشاعه کننده ایدئولوژی خاص هستند. ایدئولوژی‌ای که سابقه داشته و امروزه به فراموشی‌ سپرده‌ شده و یا رنگ باخته اسـت. امام باقر(ع) در مواردی ایجاد و ابداعی را‌ صورت‌ دادند‌ و گاهی روش دوم؛ یعنی اشاعه و ترویج فرهنگ و ارزش‌هایی را که از قبل توسط نبی مکرم‌ اسلام‌(س) در جامعه ایجاد شده بود و پس از رحلت آن حضرت، اصحاب سقیفه‌ در‌ جهت‌ کمرنگ کردن آن هـمت نـموده و تا آنجا پیش رفتند که امام حسین(ع) در قضیه نینوا‌ فرمودند‌ که‌ با آمدن یزید و علی(ع). امام باقر(ع) در عصر امامت خویش‌ توانسته‌اند‌ برخی از آن فرهنگ اصیل اسلامی را که خود مـنشأ بـسیاری از آن تغییرات شده‌اند را‌ ترویج‌ نمایند.
بازیافت بهره‌گیری صحیح از‌ قرآن‌
هر چند سیاست جلوگیری از تدوین احادیث‌ نبوی‌ با‌ شعار «کافی بودن قرآن» پیش می‌رفت. امـا‌ از‌ عـمل به قرآن خبری نبود و فقط از آن به صورت ابزاری برای جلوگیری‌ از‌ نشر معارف اهل بیت(ع) زنده‌ بودن‌ نام آنها‌ استفاده‌ می‌کردند‌. کتاب خدا به ابزاری جهت دستیابی‌ به‌ اغراض سـیاسی و سـرکوبی پیـروان اهل بیت(ع) با تأویل و تـفسیر بـه رأی، تـبدیل‌ شده‌ و در واقع قرآن در انزوای شدید‌ بود.امام باقر(ع) در‌ جایگاه‌ بهترین مفسر قرآن با بازگو‌ کردن‌ تفسیر درست آیات، بسیاری از ابهام‌ها را از بـین بـرده و دسـت سودجویان را‌ از‌ بهره‌گیری آن کوتاه نمود. آن‌ حضرت‌ همواره‌ بـرای اثـبات مدعاهای‌ خود‌ از آیات قرآن بهره‌ می‌گرفت‌ و کلام خدا را گواه بر سخن خویش گرفته و می‌فرمود: هر چه را می‌گویم از‌ من‌ سـؤال کـنید کـه در کجای قرآن‌ آمده‌ تا آیه‌ مربوط‌ به‌ آن را برایتان تلاوت‌ نـمایم . در کتاب «اعلام الهدایه» آمده است که امام باقر(ع) کتابی در تفسیر قرآن‌ نگاشته‌اند‌ که «زیاد بن منذر» و بسیاری از‌ بـزرگان‌ چـون‌ «ابـوبصیر‌« از‌ آن روایت کردند‌. در حقیقت حضرت با این عمل خود از طریق مشارکت در تـغییر، وضـعیت به وجود آمده‌ را‌ دستخوش‌ تغییر قرار داده و علاوه بر احیای قرآن‌ و آموزه‌های‌ قرآنی‌، مجرای‌ سودجویی‌ و زیاده‌خواهی‌ مـنفعت‌طلبان را مـسدود نـمود.
آگاهی بخشی نسبت به جایگاه امام
امام باقر(ع) تلاش فراوانی در جهت تـوجه افـراد بـه اهل بیت و ایجاد مودّت در مردم نسبت به‌ عترتی که پیامبر اکرم در روزهای آخر عـمر شـریف خـود در مسجد مدینه مردم را به آن‌ها توجه داد، مبذول داشته و در صدد بود تا با این شـیوه، ابـتدا جایگاه‌ امامت‌ را در میان جامعه و مردم تبیین نموده و سپس به آنان بفهماند که اهـل بـیت عـصمت و طهارت، وسیله نجات و رستگاری هستند و مردم، تنها در پناه آن‌ها می‌توانند به ساحل نجات‌ رسـیده‌ و سـعادت خویش را جست‌جو کنند. البته این تلاش امام در عصر خودش نیز نتیجه داده است. حـکم بـن عـتیبه، گوشه‌ای از این تأثیرگذاری‌ را‌ روایت می‌کند و در این باره‌ می‌گوید‌: من کنار اباجعفر در مجلس پر ازدحامی نشسته بـودم کـه پیر مردی عصا زنان وارد مجلس شد. بر آستانه در ایستاد و گفت السلام عـلیک‌ یـا‌ ابـن رسول الله و رحمت‌ الله‌ و برکاته. امام نیز در پاسخ فرمود: وعلیک السلام و رحمت الله و برکاته. به حاضرین نـیز سـلام کـرد و آن‌ها پاسخ دادند. سپس نزد امام آمد. عرض کرد: یابن رسول الله جـعلنی اللهـ‌ فداک‌، فوالله انی احبکم و احب من یحبکم و الله ما احبکم لطمع فی دنیا... دشمنان شما را نیز دشـمن مـی‌دارم نه به خاطر ترس، هر آنچه را که حلال می‌دانید، حلال و حرامتان‌ را‌ نـیز حـرام‌ می‌دانم و منتظر شما هستم. فهل ترجو لی جـعلنی الله فـداک. حـضرت در پاسخ فرمود فردی نیز مثل‌ شما از پدرم امـام سـجاد( پرسید، پدرم در پاسخ فرمود: ان‌ تمت‌ ترد‌ علی رسول الله(س) و علی علیّ و الحسن و الحسین و عـلی عـلی بن الحسین و یثلج قلبک یـبرد فـؤادک و تقرّ عـینک‌ و ‌‌تـستقبل‌ بـالرّوح و الریحان مع الکرام الکاتبین و... پس از مرگ، بـر رسـول الله و امیرالمؤمنین امام‌ حسن‌ و حسین‌ و امام سجاد وارد شده، چشم و دلت باز شده و آرامش قـلب پیـدا کرده و آن پیرمرد از‌ امام پرسید این‌چنین خـواهد شد، حضرت دوباره تـکرار فـرمود آنچه فرموده بود و در‌ این هـنگام اشـک شوق‌ بر‌ رخسار پیرمرد تراوید، زانویش سست شد، گریه‌اش بالا گرفت و حاضرین نـیز بـا دیدن این عشق‌بازی، اشک شـوقشان بـیرون تـراوید. امام، اشک از چـشمان پیـرمرد پاک کرد. پیرمرد، دست امـام را بـوسید‌ و بر قلب خود گذاشت . در این هنگام، حضرت فرمود: هر که دوست دارد مردی از اهل بـهشت را بـبیند به او نگاه کند. حکم بن عـتیبه مـی‌گوید هرگز مـجلسی را چـنین‌ نـدیده‌ بودم. اهمیت کار امـام باقر(ع) آنجا روشن خواهد شد که بدانیم این چنین حالاتی که در روایت «ابن عتیبه» آمـده، پیـش از این نه تنها وجود نداشت، بـلکه ارعـاب‌ و تـهدید‌ و قـتل چـنان بود که کـسی جـرأت ابراز و اظهار به تشیع و علاقه اهل بیت نداشت، ابن ابی الحدید در این باره می‌نویسد: ارعاب و تهدید بـه حـدی رسـید که مسلمانان ترجیح می‌دادند‌ آنها‌ را کافر و زنـدیق بـنامند؛ ولی شـیعه عـلی نـگویند. شـیعیان چنان در فشار قرار گرفتند که نه تنها به بیان فضایل و مناقب علی، که بنی امیه از انتشار آن جلوگیری‌ می‌کردند‌، نمی‌پرداختند‌، بلکه حتی درباره مسائل و احکام‌ دینی‌ که‌ مـربوط به فضایل نبود، از بردن نام علی(ع) می‌ترسیدند و با نام مستعار «ابوزینب» از حضرت اسم می‌بردند. اینکه مردی آن‌هم‌ در‌ مقابل‌ جمعیت، این گونه ابراز ارادت و علاقه می‌کند و ابایی‌ ندارد‌ که دشمنانشان دشمن بـدارد و بـر دوستی اهل بیت افتخار کند، به یقین حاصل تلاش امام باقر(ع) است که البته‌ در‌ این‌ مسیر، آن‌حضرت، خود ناملایمات فراوانی را به جان خرید.

ارسال نظر

با ما در ارتباط باشید

برای اطلاع از مطالب جدید لطفا در خبرنامه سایت عضو شوید...